به طبقه بندی و شناخت ساز ، ساز شناسی ( organology) می گویند. مرسوم ترین نوع طبقه بندی به صورت زیر می باشد:
1.سازهای کوبه ای (با کوک معین و نامعین)
2.سازهای زهی
3.سازهای بادی
4.ساز های صفحه دار
5.ساز الکترونیکی
1.سازهای کوبه ای یا ساز کوبه یا پرکاشن به سازهایی گفته می شود که از طریق ضربه ، تکان ، سایش ، خراش یا هر عمل دیگری منجر به تولید صدا می شوند. وظیفه اصلی سازهای کوبه ای معمولا اجرای ضرب آهنگ (ریتم) در متن آهنگ است ولی توانایی اجرای ملودی را هم دارند. تاریخچه سازهای کوبه ای به هزاران سال پیش بر می گردد.این سازها احتمالا پس از صدای انسان قدیمی ترین نوع سازها هستند. سازهای کوبه ای به دو دسته سازهای کوبه ای با کوک معین و سازهای کوبه ای با کوک نامعین تقسیم می شوند.
بعضی از موسیقی دان های سازهایی مناسب با نیاز موسیقی کودکان طراحی کرده اند که کارل ارف موفق ترین آنها بوده است.
1.سازهایی که به وسیله مضراب نواخته می شوند ، کوک معین و صدای معین و ثابتی دارند و آهنگ با آنها نواخته می شوند، این گروه سازها عبارتند از :
زایلافون ها : از جعبه ای ذوزنقه ای شکل ساخته شده است که بر روی آن تیغه های چوبی از چپ به راست قرار دارند.صدای تیغه های زالوفون مقطع و در 3 اندازه سوپرانو ، آلتو و باس است.صدای سوپرانو زیر است، زایلافون آلتو متوسط و زایلافون باس صدای بم دارد.
متالوفون ها : ساختار متالوفون ها مثل زایلافون است با این تفاوت که تیغه های آن فلزی و نسبتا حجیم و کشیده است و این ساز دارای 3 اندازه سوپرانو ، آلتو ، باس می باشد.صدای متالوفون سوپرانو زیر است ، متالوفون آلتو صدای متوسط و متالوفون باس صدای بم دارد.
بلز ها : سازهایی هستند با تیغه های فلزی ک.چک و صدای زنگ دار و نسبتا کشیده و در دو شکل بلز های ساده و بلز های متالوفون دیده می شوند.ساختمان بلز نیز شبیه زایلافون و متالوفون است.
تیمپانی ها : دسته ای طبل که هر یک روی صدای نت مشخصی کوک می شوند.این ساز از کاسه ای مدور که دهانه آن با پوست پوشانیده شده ساخته شده است.پوست آن به وسیله پیچ هایی که بر روی آن تعبیه شده سفت یا شل و در نتیجه کوک می شود. برای کودکان تیمپانی ها در مقیاس کوچک وجود دارد.
2.سازهایی، که صدای نامعینی دارند و از آنها به منظور ایجاد ریتم و رنگ آمیزی قطعات موسیقی استفاده می شود.این گروه سازها عبارتند از:
سه گوش (مثلث) : از میله ای فولادی به شکل مثلث ساخته شده است و با مضرابی از همان جنس نواخته می شود.صدای مثلث زنگ زیادی دارد.
دایره زنگی :از حلقه ای چوبی با عرض کوتاه ساخته شده است و دو نوع با پوست و بدون پوست دارد.در عرض دیواره دایره زنگی حلقه های کوچک فلزی در فاصله های معینی بصورت جفت جفت آویزان است.با نواختن ضربه بر پوست یا بدنه دایره زنگی حلقه های فلزی به صدا در می آیند و صدای زنگ می دهند.این حلقه ها در نوع دایره زنگی بدون پوست در جدار دایره چوبی به فاصله معینی قرار دارند و با حرکت دایره زنگی به صدا در می آیند.
قاشقک :از دو صدف به شکل قاشق که بر روی هم قرار دارند ساخته شده است.با تکان دسته قاشقی آن صدف ها بر هم خورده و به صدا در می آیند.صدای قاشقک خشک و کوتاه است.
چوبک : از دو تکه چوب دراز و مدور ساخته شده که با زدن بر هم به صدا در می آید.
دقک : از قطعه چوب مستطیلی شکل کوچکی که در داخل بدنه آن سوراخی دارد ساخته شده است.با مضرابی که سری کروی دارد نواخته می شود.صدای مضراب در سوراخ می پیچد و ومنعکس می شود.
خاشخاشک (ماراکاس) :از گویی چوبی و تو خالی و دسته دار ساخته شده است که در داخل آن ذرات ریزی قرار دارد.با تکان دادن آن ذرات به همدیگر و به بدنه گوی برخورد کرده و صدای خاش خاش شنیده می شود.
طبل : از استوانه ای با ارتفاع کم که بر دو سطح دایره ای آن پوست کشیده شده ، ساخته شده است و با مضرابی که سر آن نمد بزرگی دارد نواخته می شود.برای کودکان طبل در اندازه های بزرگ و کوچک وجود دارد.
سنج : از دایره ای فلزی در دو نوع تکی و جفتی ساخته می شود.نوع جفتی آن با کوبیدن بر هم به صدا در می آید و نوع تکی آن بر روی پایه قرار دارد و با مضرابی که سری کروی دارد نواخته می شود.
شیکر : شیکر ها دارای اندازه ها و اشکال مختلفی هستند. از اشکال مختلف تو خالی ساخته شده است که در داخل آن ذرات ریزی قرار دارد.با تکان دادن آن ذرات به همدیگر و به بدنه آن برخورد کرده و صدا شنیده می شود.
کاباسا: این ساز مشابه شیکر است که از یک حلقه و توپ های فلزی ساخته شده است و دور سیلندری عریض پیچیده شده است.این سیلندر فلزی به پایه ای بلند و ثابت متصل شده است. این ساز ریشه ای آفریقایی دارد.
بازی با سازها نیاز به تمرکز دیداری و هماهنگی چشم و دست دارد.از این رو بسیار مهم است که اطلاعات طرح های پسخوراند و پیش خوراند بینایی و بدنی در این فعالیت ها دخیل باشند و این اطلاعات به مغز برسند.سرانجام کودک طرز دنبال کردن بینایی و هماهنگی آن با حرکت دستها را می آموزد.
سازهای کوبه ای ارتعاشات حس لامسه و تحریکات درونی را زیاد می کنند.این فعالیت بهترین راه تقویت ماهیچه های فوقانی بدن است.استفاده از سازهای کوبه ای سنگین تر میزان اطلاعات تحریکات درونی که به مغز می رسند را افزایش می دهند.این سازها برای تمرین گرفتن و رها کردن اشیا بسیار کارآمد هستند.
2.سازهای زهی
سازهای زهی یا زه صداها آن رده از سازهایی که در آن ها صدا از لرزش زه یا تار یا سیم به وجود می آید. معمولا با زخمه زدن یا ضربه زدن یا کشیدن آرشه بر روی زه ها صدای دلخواه از ساز در می آید.
این سازها برای تحریک های بساوایی بسیار سودمندند.برای طرح حرکتی دو طرفه و توسعه دادن و فهمیدن حرکت بر روی خط وسط بسیار مفید اند.
3.سازهای بادی
به سازهایی گفته می شود که دمیده شدن هوا در آن ها باعث تولید صدا می گردد.این سازها از اولین آلات موسیقی بودند که به دست بشر ساخته شده اند. انسان های قرون گذشته با دمیدن در مخروط ، برگ یا حتی شاخ حیوانات صدایی بلند و بوقی مانند تولید می کردند.
نمونه ای از این سازها مثل فلوت ریکوردر، ملودیکا ، ساز دهنی و ….
این نوع از سازها می تواند برای افرادی که در حرف زدن و آواسازی دچار مشکل هستند یا از لکنت زبان رنج می برند، مورد استفاده قرار گیرد.
4.ساز های صفحه دار
سازهای کیبورد دار ، سازهایی هستند که برای نواختن آن ها از صفحه کلید استفاده می شود که معروف ترین آن ها پیانو ، ارگ ، کلاوسن ، کلاویکورد ، کالیمبا ، آکوردئون و …. می باشد.
پیانو : معروف ترین مدل ساز صفحه دار کلید دار که می تواند تعریف کاملی از این دسته سازها باشد. این مدل ساز را میتوان کامل ترین ساز موسیقی دانست که به وسیله چکش های کوچکی کار می کند ، به این صورت که با فشردن هر کلید یا کلاویه چکش مختص آن نت به سیم های پیانو برخورد می کند و صدای آن نت شنیده می شود.
5.سازهای الکترونیکی
در این سازها تولید صدا به وسیله ارتعاش یا لزرش سیم ها تولید نمی شود، در واقع عمل تولید صدا در این مدل به این صورت است که حرکت دست شما روی کلید یا سیم به پالش های الکتریکی تبدیل شده و صدای آن نت ها شنیده می شود. پالس های الکتریکی برای پخش شدن به یک اسپیکر یا باند نیاز دارند و بدون آن صدایی شنیده نمی شود.
