- رشد مهارت تئوری ذهن (Theory of Mind) یکی از مهمترین نقاط عطف شناختی در کودکان است که به آنها اجازه میدهد درک کنند دیگران نیز افکار، باورها، نیات و احساسات مستقل از خودشان دارند. این مهارت پایه ی همدلی، ارتباط موثر و تعاملات اجتماعی پیچیده است.
-
تعریف تئوری ذهن
توانایی تشخیص اینکه هر فرد دیدگاه ذهنی منحصربهفردی دارد و ممکن است باورها یا دانشی متفاوت از ما داشته باشد.
– مثال کلاسیک (آزمون سالی-آن):
– سالی توپی را در سبد میگذارد و بیرون میرود. آن توپ را به جعبه منتقل میکند.
– کودک با تئوری ذهن توسعهیافته میداند سالی **اشتباهاً** به سبد نگاه میکند (چون نمیداند توپ جابهجا شده است).
-
مراحل رشد تئوری ذهن بر اساس سن
الف) نوزادی (۰-۲ سال): پایه های اولیه
– ویژگیها:
– تشخیص نیت در حرکات دیگران (مثلاً وقتی کسی به شیئی اشاره میکند).
– توجه مشترک (Joint Attention): دنبال کردن نگاه یا اشارهی دیگران.
– درک تمایلات ساده («من این را میخواهم، او چیز دیگری میخواهد»).
ب) ۳-۴ سال: درک باورهای نادرست
– جهش شناختی:
– موفقیت در آزمونهای باور کاذب (False Belief) مانند مثال سالی-آن.
– درک اینکه افراد بر اساس اطلاعات نادرست عمل میکنند.
– مثال:
– کودک میداند اگر دوستش نداند شکلات به کجا منتقل شده، به اشتباه به جای اول سر میزند.
ج) ۵-۷ سال: درک هیجانات پیچیده و فریب
– ویژگیها:
– تشخیص هیجانات پنهان (مثلاً کسی غمگین است اما میخندد).
– درک مفهوم فریب («من میدانم که او نمیداند!»).
– استفاده از طنز و کنایه ساده.
د) ۸ سال به بالا: تفکر انتزاعی و چندلایه
– ویژگیها:
– درک سلسلهمراتب دانش («او میداند که من میدانم!»).
– تحلیل انگیزههای پنهان در داستانها یا رفتارها.
– درک تفاوت بین شوخی، دروغ مصلحتی و فریب .
